“Ed Ricketts Hakkında” John Steinbeck Çeviren: Öznur Özer Anlatı, Ekim 2026, 87 Sayfa -Tıpkıbasım, Özel Edisyon- okumak için: upas.evvel.org/edricketts.pdf
John Steinbeck’in, Öznur Özer çevirisiyle Halk Kitabevi tarafından 1967’de yayımlanan Çılgın Dünyadan Uzak (The Log from the Sea of Cortez) adlı kitabındaki “Ed Ricketts Hakkında” bölümünü tıpkıbasım olarak yeniden yayımlıyoruz.
Steinbeck’in yakın dostu Ed Ricketts’ın yaşamını anlatan bu metin, bir dostun ardından yazılmış sıradan bir anma yazısı değildir: Büyük bir yazarın düşünce dünyasında ve doğayla kurduğu ilişkide açılan geniş alan derinliğine dair edebî bir kayıttır. Deniz biyoloğu ve düşünür Ed Ricketts, yalnızca Sardalye Sokağı’nın “Doc” karakterine ilham veren kişi değil, aynı zamanda Steinbeck’in dünyayı kavrayışını derinden etkileyen özel bir yol arkadaşıdır.
Bugün Türkçe’de baskısı bulunmayan bu metni, 1967 yılındaki özgün baskısından hareketle yeniden okura sunuyoruz. Böylesine etkileyici bir metni tıpkıbasım olarak yayımlarken dünya edebiyatı tarihinin önemli belgelerinden birini efemeratik olarak koruma altına aldığımızı ve Türkçe’de yeniden işaret ettiğimizi düşünüyoruz.
“Sıkı şiire öncelik vermek” ve “imgelemin özgürleşmesini sağlamak” amacıyla dijital yayıncılık serüvenini sürdüren UPAS Yayın‘ın tüm kitaplarını upas.evvel.org adresinden ücretsiz olarak okuyabilirsiniz.
1930’ların Monterey adlı kıyı kasabasında (Kaliforniya’nın Pasifik Okyanusu sahilinde), sardalye fabrikalarının, balıkçı teknelerinin, işçilerin ve aylakların arasında efsanevi bir dostluk gelişir. John Steinbeck, edebî dünyasında sözcüklerin ve insanlığa dair büyük çelişkilerin izini sürerken, Ed Ricketts, bilimsel dünyasında deniz yıldızlarına, yengeçlere ve deniz canlılarının gizli yaşamına eğiliyordur. Steinbeck insanı ve yaşamı edebî bakışla, sözcüklerle, hikâyelerle anlamaya çalışıyordur; Ricketts ise canlıları birbirleriyle kurdukları ilişkiler üzerinden bilimsel yöntemlerle tanımlayıcı bir şekilde gözlemliyordur. Fakat bu iki yönelim, birbirinden farklı sonuçlara evrilmeyecektir. Steinbeck ile Ricketts’ın dostluğu, dünyayı parçalarına ayırarak değil, parçalar arasındaki ilişkileri izleyerek kavramaya yönelen ortak bir düşüncenin çevresinde biçimlenir. Monterey’de başlayan bu dostluk, edebiyatla deniz biyolojisini, şiirle bilimi, gözlemle sezgiyi aynı perspektifte buluşturur.
Pasifik Biyoloji Laboratuvarı, Sardalye Sokağı, No.800 Monterey / Kaliforniya / ABD Laboratuvar halen Monterey-Sardalye Sokağı’nda belediye tarafından koruma altındadır ve sınırlı ziyaret imkânı bulunmaktadır. (Yeir Karelic Fotoğraf Arşivi’nden…)Pasifik Biyoloji Laboratuvarı’nda çalışırkenEd Ricketts…
Ed Ricketts, Steinbeck’in edebî dünyasına esin veren bir biyolog olarak onun dünyayı kavrama biçimini etkileyen bir düşünce ortağıdır. Ricketts’ın Monterey kasabası Sardalye Sokağı’ndaki “Pacific Biological Laboratories” adlı laboratuvarı, deniz canlılarının incelendiği bilimsel bir çalışma alanı olmanın ötesinde, düşüncenin, müziğin, dostluğun ve karşılaşmaların mekânıdır. Bu laboratuvarın edebiyattaki karşılığı, Sardalye Sokağı (Cannery Row, 1945) romanının ‘Doc’ karakterinde belirginleşir.
Laboratuvarın içinden bir görünüm…Laboratuvarın içinden bir görünüm…Laboratuvarın tabelası...
(Görselleri büyüterek incelemek için üzerlerine tıklayınız…)
Ed Ricketts laboratuvarın girişinde…
Steinbeck, Ricketts’ın yaşamını romana olduğu gibi aktarmak yerine, onun bilimsel merakını, insanlara açıklığını ve kendine özgü yalnızlığını kurmacanın içine yerleştirir. Doc, deniz canlılarını inceleyen bir biyolog olmasının yanı sıra, çevresindeki insanların karmaşasını yargılamadan anlamaya çalışan bir gözlemcidir.
John Steinbeck, Cannery Row (Sardalye Sokağı) 1945, 1. Baskı, Viking Press, New York
Sardalye Sokağı, Monterey’in balık konservesi fabrikalarının çevresinde yaşayan, toplumun ölçülerine pek sığmayan insanların hikâyesidir. Lee Chong’un dükkânı, Dora’nın işlettiği ‘Bear Flag’, Mack ile arkadaşlarının sığınağı olan ‘Palace Flophouse’ ve Doc’un laboratuvarı, aynı mahallenin birbirine bağlı küçük dünyalarını oluşturur. Romanın olay örgüsü, Doc’a bir sürpriz hazırlamak isteyen Mack ve arkadaşlarının kurbağa toplama girişimi, bu girişimin kazandığı beklenmedik boyutlar ve Doc için düzenlenen partiler etrafında gelişir. Steinbeck, bu insanların beceriksizlikleri, savruklukları, yoksullukları ve tuhaflıkları arasında beliren dayanışmayı görünür kılar. Romanın parçalı yapısı da bu mahalleye uygundur: Birbirinden bağımsızmış gibi görünen küçük hikâyeler, aynı toplumsal ve insani dokunun içinde birleşir. Doc’un dünyayı kavrayışında deniz canlılarının birbirleriyle ilişkileri ne kadar önemliyse, romanın dünyasında da insanlar arasındaki görünmez bağlar o kadar belirleyicidir.
John Steinbeck, Sweet Thursday (Tatlı Perşembe) 1954, 1. Baskı, Viking Press, New York
Dokuz yıl sonra yayımlanan Tatlı Perşembe‘de (Sweet Thursday, 1954) Doc, aynı mahalleye ve aynı insanlara geri döner; ancak artık savaş sonrasının Monterey’i söz konusudur. Doc, değişmiş bir Sardalye Sokağı’yla karşılaşır. Eski laboratuvarının işleri bozulmuş, çevresindeki hayat başka bir biçim almıştır. Mack ve arkadaşları hâlâ oradadır; fakat mahalle eski hâlinden uzaktır. Dora’nın ölümünden sonra Bear Flag’in yönetimini kız kardeşi Fauna üstlenmiştir. Doc’un yalnızlığını ve mutsuzluğunu fark eden dostları, onun Suzy’yle yakınlaşmasını sağlamak için türlü düzenler kurarlar. Suzy’nin yaşamı, Doc’un bilimsel ve kişisel dünyasıyla kesişirken roman, mahalle dayanışmasını bu kez bir aşk hikâyesinin çevresinde toplar. Tatlı Perşembe‘de ilk romanın dağınık anlatısı yerini daha belirgin bir olay örgüsüne bırakır; Doc’un yalnızlığı, Suzy’nin kendi hayatına ilişkin arayışı ve arkadaşlarının onları bir araya getirme çabası öne çıkar. İki romanın ortaklığı, aynı karakterleri ve mekânı sürdürmelerinden ibaret değildir: Her ikisi de toplumun kıyısında yaşayan insanların kendi dayanışma biçimlerini, gündelik hayatın içindeki küçük iyilikleri ve insanların birbirlerine duydukları ihtiyacı anlatır. Sardalye Sokağı, bir topluluğun yaşamını ve kendi kurallarını görünür kılarken Tatlı Perşembe, aynı topluluğun içinden bir insanın yalnızlığını aşma, sevme ve yeniden hayata katılma ihtimalini izler. İlk romanda Doc’un dünyayı gözlemleyişi ve topluluğun kendine özgü varoluşu ağır basar; ikincisinde Doc’un kişisel mutluluğu, aşk ve değişim anlatının merkezine yerleşir. Bu yönüyle Tatlı Perşembe, Sardalye Sokağı‘ndaki dünyayı tekrar etmekten çok, o dünyanın zaman içinde geçirdiği değişimi ve insan ilişkilerinin başka bir yönünü araştırır.
Malloy’ların Evi — Ulusal Steinbeck Merkezi (Salinas, Kaliforniya) John Steinbeck’in Sardalye Sokağı romanında Sam Malloy ve eşi, terk edilmiş bir konserve fabrikasının eski kazanını kendilerine barınak edinirler. Sanayi üretiminin geride bıraktığı bu paslı metal gövde, romanın dünyasında yalnızca bir barınak değil; yoksulluğun ve dayanışmanın simgesidir. Ulusal Steinbeck Merkezi’nde sergilenen, içi görülebilecek biçimde hazırlanmış kazan modeli, Malloy’ların bu sıra dışı yaşam alanını somutlaştırır. Böylece romanın kurgusal mekânlarndan biri Steinbeck’in anlattığı Monterey kıyılarının endüstriyel geçmişiyle edebiyatın hayal gücü arasında bir bağ kurar.
Sardalye Sokağı’nda dostluk ve dayanışma, büyük sözlerden ya da kahramanca eylemlerden çok, yoksulluğun ve gündelik hayatın içinden çıkan küçük buluşlarla görünür olur. Mack’in bir borunun içinde yaşamaya başlaması, barınma ihtiyacının bile mahallenin tuhaf mizahına ve ortak hayatına karıştığı bir sahnedir. Benim için çok önemli bir sahne bu: Sam Malloy ile karısı terk edilmiş bir konserve fabrikası kazanını kendilerine ev yapmışlardır. Sam’in karısı bu paslanmış büyük kazanı yoğun bir uğraş vererek bir eve/yuvaya benzetmeye çalışır: Önce bir halı, ardından bir leğen, sonra renkli ipek başlıklı bir lamba alır. Sonunda, Holman karakteri Sam’in karısına mağazasındaki indirimi haber verir; mavi ve pembe kenarlı, dantel perdelerden söz eder. Sam’in karısına bu alışveriş için itirazı son derece yalındır: Kazanın penceresi yoktur, öyleyse perdeler nereye asılacaktır? Mrs. Malloy ise meselenin yalnızca işe yararlıkla açıklanamayacağını anlatmaya çalışır; güzel şeyleri sevdiğini, kocası için de evi güzel tutmak istediğini söyler. Sam parayı esirgemek istemediğini belirtse de bu isteğin anlamını kavrayamaz. Karısı ağlamaya başlayınca onu kollarının arasına alır, sırtını okşar ve uyuyana kadar yanında kalır. Steinbeck’in mizahı burada birden incelir: Perde, penceresi olmayan bir kazanda gereksiz bir eşya gibi görünür; oysa Mrs. Malloy için ev sahibi olmanın, güzelliğe ve sıradan bir ev hayatına duyduğu özlemin işaretidir. Üstelik bu perde meselesi Sardalye Sokağı’nda çözülmez; Tatlı Perşembe‘de Suzy’nin kazanı perdelerle donatmasıyla yeniden karşımıza çıkar.
1940’ta Steinbeck ile Ricketts, Western Flyer adlı balıkçı teknesiyle Kaliforniya Körfezi’ne, başka bir deyişle Cortez Denizi’ne doğru yola çıkarlar. Amaçları, kıyılardaki omurgasız canlıları toplamak, sınıflandırmak ve gözlemlemektir. Bu yolculuğun ürünü olan Sea of Cortez (1941), iki dostun ortak çalışmasıdır: Ricketts’ın bilimsel yaklaşımıyla Steinbeck’in anlatısı, denizin ve yaşamın birbirine bağlanan parçalarını kayda geçirir. Kitap, bilimsel katalogla yolculuk anlatısını yan yana getirirken bilginin yalnızca biriktirilen verilerden oluşmadığını da gösterir. Bir kıyı, orada yaşayan canlılardan; canlılar, çevrelerinden; gözlemci ise gözlemlediği dünyayla kurduğu ilişkiden ayrı düşünülemez. Steinbeck ile Ricketts’ın yolculuğu, bilimin şiire karşıt olmadığını, dikkatle bakmanın ve dünyaya katılmanın farklı dillerle sürdürülen ortak bir uğraş olduğunu duyurur. Ricketts’ın ekolojik yaklaşımıyla Steinbeck’in edebî sezgisi arasındaki yakınlık, yalnızca Sea of Cortez’de değil, Sardalye Sokağı ve Tatlı Perşembe‘de de hissedilir. Deniz canlılarının birbirine bağlı yaşamını inceleyen Ricketts’ın düşüncesi, bu romanlarda insan topluluklarının ilişkilerine dönüşür. Doc’un laboratuvarı ile Mack ve arkadaşlarının yaşadığı mahalle, farklı ölçekteki aynı büyük soruyu gündeme getirir: Bir varlık, içinde bulunduğu ilişkiler ağından ayrı düşünülebilir mi?
1941, 1. Baskı, Viking Press, New York
1948’de iki dost, bu kez kuzeye, Britanya Kolumbiyası kıyılarına ve Alaska yönündeki denizlere uzanacak yeni bir araştırma yolculuğu tasarlıyor; The Outer Shores(Dış/Uzak Kıyılar) adını vermeyi düşündükleri kitap için hazırlanıyorlardı. Ancak bu tasarı gerçekleşemedi. 8 Mayıs 1948 akşamı Ricketts, Monterey’deki laboratuvarından ayrılarak eski Buick otomobiliyle alışverişe çıktı. Steinbeck’in “About Ed Ricketts” (Ed Ricketts Hakkında) başlıklı yazısında ve Ricketts’ın yaşamını ele alan kaynaklarda anlatılan kazanın ayrıntıları, bu son yolculuğu belleğe kazır: Sardalye Sokağı’ndan uzanan yokuş, demiryolu geçidine yaklaşan yol, arızalanıp rayların üzerinde kalan Buick ve görüşü kapatan oluklu sac depo. Otomobilin motoru durmuş, trenin yaklaşmasıyla çarpışmayı önlemek için gereken zaman daralmıştı. Del Monte Express adlı yolcu treni, Drake Caddesi yakınındaki geçitte otomobile çarptı. Ricketts ağır yaralandı ve 11 Mayıs 1948’de, kazadan üç gün sonra hayatını kaybetti. Ölümünü bir intihar olarak değil, demiryolu geçidinde meydana gelen otomobil-tren çarpışmasının sonucu olarak kaydetmek gerekir; biyografik anlatılarda aktarılan olay budur.
Steinbeck, dostunun ölümünün ardından kaleme aldığı “Ed Ricketts Hakkında” adlı yazısında onu bir bilim insanı olarak tanımlamaya çalışmaz; insanları oldukları gibi kabul eden, müzikten felsefeye, şiirden deniz biyolojisine uzanan geniş düşünce dünyasını ve kişiliğini hatırlamaya yönelir. Ricketts’ı anlatırken onu bütünüyle kavramanın mümkün olmayabileceğini de kabul eder. Dostunun yokluğu, yalnızca sevdiği bir insanın kaybı değildir; kendi varlığından da önemli bir parçanın çekilip alınması gibidir. 1951’de The Log from the Sea of Cortez adıyla yayımlanan kitapta (Türkçe’ye ‘Çılgın Dünyadan Uzak’ adıyla çevrilmiştir. Halk Kitabevi, 1967, Çev: Öznur Özer), 1941 tarihli ortak çalışmanın anlatı bölümü yeniden okura sunulurken “Ed Ricketts Hakkında” bölümü de kitaba eklenir. Böylece bu metin, bir dostun ardından yazılmış biyografik bir yazının ötesine geçer; yarım kalmış bir konuşmanın, tamamlanamamış bir düşünsel ortaklığın ve cevapsız bırakılmış soruların kaydına dönüşür. The Outer Shores, artık yalnızca yazılamamış bir kitabın değil, birlikte çıkılması tasarlanan yolculuğun da yarım kalmış adıdır.
1951 Baskısı, “Ed Ricketts Hakkında” başlıklı özel bölümle birlikte… (Bu eser Türkçe’ye ‘Çılgın Dünyadan Uzak’ adıyla Öznur Özer tarafından çevrilmiştir. Halk Kitabevi, 1967)
Steinbeck’in Sardalye Sokağı ve Tatlı Perşembe romanlarında Doc adıyla yaşayan Ricketts, kurmaca içinde varlığını sürdürürken Pacific Biological Laboratories de bir laboratuvardan fazlası olarak hatırlanır: Bilimin, dostluğun, müziğin ve düşüncenin kesiştiği bir mekân. İki romanda da Doc’un çevresinde toplanan insanlar, ilk bakışta düzensiz, amaçsız ve toplumun dışında kalmış bir topluluk gibi görünür. Oysa Steinbeck’in bakışı, onları birer toplumsal kusur ya da komik tip olarak sınıflandırmakla yetinmez. Mack ve arkadaşlarının dayanışmasında, Suzy’nin arayışında, Doc’un yalnızlığında ve mahalle sakinlerinin birbirlerine uzattıkları küçük yardımlarda, insan hayatının görünmez bağları belirir. Sardalye Sokağı bu bağları bir mahallenin ortak yaşamı üzerinden kurarken Tatlı Perşembe aynı dünyanın içinden sevginin ve değişimin imkânını araştırır. Her iki romanda da Ricketts’ın düşünsel izi, tek tek bireyleri yalıtılmış varlıklar olarak değil, ilişkileriyle birlikte görme eğiliminde ortaya çıkar. Steinbeck’in “Ed Ricketts Hakkında” yazısı ise bu edebî izlerin ardındaki gerçek dostluğu, kaybın ardından yeniden düşünmeye açar.
Sea of Cortez’in 1951’de The Log from the Sea of Cortez adıyla yeniden yayımlanması da yalnızca bir kitap baskısı meselesi değildir; ortak bir çalışmanın, kaybedilmiş bir dostun, anıların ve düşünce biçiminin zaman içerisinde yeniden çerçevelenmesidir. Ricketts ile Steinbeck’in hikâyesi, edebiyat ve bilim arasındaki sınırların ne kadar geçirgen olabileceğini gösterir: Dünyayı anlamaya çalışmak onu farklı yollarla, farklı dostluklarla birlikte düşünmekten geçer…
(Önemli Not: İşbu yazının içeriği hazırlanırken tarihsel-görsel araştırma ve doğrulama aşamasında ileri düzey yapay zekâ bileşenlerinden destek alınmıştır.)
Kaynakça, Notlar ve Okuma Önerileri
Western Flyer: 1937’de Tacoma’da inşa edilen ve ardından uzun yıllar Monterey’de sardalye balıkçılığında kullanılan 23,5 metrelik ahşap tekne Western Flyer, 1940’ta John Steinbeck ile deniz biyoloğu Ed Ricketts’ı Kaliforniya Körfezi’ne taşıdı. Altı hafta süren bu araştırma yolculuğu, iki araştırmacının ortak çalışması olan Sea of Cortez’in (1941) ortaya çıkışına kaynaklık etti. Balıkçılık yıllarının ardından birkaç kez batan ve uzun süre harap durumda kalan tekne, 2015’te John Gregg tarafından satın alındı. Port Townsend’de yıllara yayılan kapsamlı bir restorasyonun ardından yeniden denize döndürüldü. Günümüzde deniz araştırmaları ve eğitim çalışmalarına hizmet eden yüzen bir laboratuvar olarak değerlendirilmektedir. https://www.westernflyer.org/
Restorasyon sonrasında Western Flyer (2015)
Susan Shillinglaw — “Collaborators and Cohorts: Ricketts & Steinbeck” (Steinbeck ile Ricketts’ın dostluğu, ortak düşünsel dünyaları, ekoloji anlayışları ve Sea of Cortez kitabındaki işbirlikleri üzerine kapsamlı bir inceleme.) https://steinbeckinstitute.org/about/collaborators.htm
Western Flyer Foundation — “Ed Ricketts” (Ricketts’ın yaşamı, Pacific Biological Laboratories, Steinbeck’le dostluğu, 1940 seferi, The Outer Shores tasarısı ve 1948’deki ölümüne ilişkin biyografik bilgiler.) https://www.westernflyer.org/steinbeck-and-ricketts/ed-ricketts/
Western Flyer Foundation — “The Sea of Cortez Expedition” (1940 yılında Western Flyer teknesiyle gerçekleştirilen Kaliforniya Körfezi seferi, bilimsel gözlemler ve Sea of Cortez kitabının ortaya çıkışı üzerine tarihsel arka plan.) https://www.westernflyer.org/the-boat/the-sea-of-cortez-expedition/
Western Flyer Foundation — “Rediscovering the Hansen Sea-Cow” (Steinbeck, Ricketts ve diğer sefer katılımcılarının Baby Flyer adlı küçük tekneyle kıyıya çıktıkları yolculuktan fotoğraflar ve anlatılar.) https://www.westernflyer.org/rediscovering-the-hansen-sea-cow/
Özel yayınların ikinci kısmında John Steinbeck’in ‘Sardalye Sokağı’, ‘Tatlı Perşembe’, ‘Çılgın Dünyadan Uzak’ adlı kitaplarını ve Ed Ricketts’la kurduğu ebedi dostluğu inceliyoruz. John Steinbeck odağındaki özel yayınlarımız devam edecek…
39. Bölüm’ün yayın tarihine/saatine ilişkin bilgiler/güncellemeler/değişiklikler için lütfen sosyal medya hesaplarımızı takip ediniz. (instagram: @evvelfanzin twitter: @calmayan)
2/ Yalçınpınar’a dair her şeye (yaşantı parçalarına, yazılarına, kitaplarına, söyleşilerine, fotoğraf, şarkı, şiir, poetika, edebiyat ve tüm arşiv çalışmalarına) şu adresten ulaşabilirsiniz: https://www.zaferyalcinpinar.info
1 Ekim 2026 tarihinde John Steinbeck’in efsanevi romanı Cennetin Doğusu‘nun Netflix’te yedi bölümlük dizi olarak vizyona girmesiyle birlikte John Steinbeck özel yayınlarının ilk kısmını gerçekleştirdik. John Steinbeck odağındaki özel yayınlarımız devam edecek…
38. Bölüm’ün yayın tarihine/saatine ilişkin bilgiler/güncellemeler/değişiklikler için lütfen sosyal medya hesaplarımızı takip ediniz. (instagram: @evvelfanzin twitter: @calmayan)
2/ Yalçınpınar’a dair her şeye (yaşantı parçalarına, yazılarına, kitaplarına, söyleşilerine, fotoğraf, şarkı, şiir, poetika, edebiyat ve tüm arşiv çalışmalarına) şu adresten ulaşabilirsiniz: https://www.zaferyalcinpinar.info
Efemeratik edebiyatın ve sahafiye tutkusunun özü şu sanıyorum: Bir eserin veya efemeranın zaman içindeki yolculuğunu, yaşadığı çeşitli değişiklikleri, o öğenin kendi tarihindeki salınımıyla -eşsiz farklarla birlikte çeşitlenmesiyle- takip edebilmek… Yani, eserin taşıdığı yaşamsal izleri ya da varoluşsal hafızayı biriktirebilmek, kayıt altına almak, geleceğe taşımak ve korumak…
Benim için, John Steinbeck’in hayatı ve kitapları taşıdığı eşsiz özellikler açısından efemeratik birer anıta dönüşüyor her geçen gün: İngilizce orijinal adıyla “East of Eden”, şaşılacak kadar yeni ve güçlü bir nirengi noktası oluşturdu hem yaşamımda, hem koleksiyonumda, hem de zihnimde!
Türkiye Yayınevi, 1953 (Görselleri büyütmek için üzerlerine tıklayınız…)
Steinbeck’in 1952’de Amerika’da yayımlanan ünlü romanının Türkçe’deki bibliyografik yolculuğunu takip ettiğimde, karşıma önce “Cennet Yolu” ismi çıkıyor. Vahdet Gültekin çevirisiyle Türkiye Yayınevi tarafından 1953 yılında basılan ilk edisyon; ardından Güven Yayınevi baskıları, Altın Kitaplar baskıları, başka tarihler, başka kapaklar, başka ciltler, başka şömizler…
Nihayetinde East of Eden‘ın aynı metni 1982 yılında -gene Vahdet Gültekin çevirisiyle- ilk kez orijinal adına sadık kalınarak “Cennetin Doğusu” başlığıyla yayımlanıyor. Bu isimle gerçekleşen ilk popüler baskı -ciltli ve şömizli olarak- Altın Kitaplar tarafından (Nobel Serisi kapsamında ‘N’ ibaresiyle) 1982 yılında çıkıyor.
Altın Kitaplar, 1982Oda Yayınları, 1992
Aslında, çok ilginç bir ayrıntıdır ki, gene 1982 yılında Nur Akarsu’nun etkileyici kapak tasarımıyla Anıt Yayıncılık (Çemberlitaş, Piyerloti Cad. No.13/10, İstanbul) tarafından Cennetin Doğusu adıyla yayımlanan bir başka baskı daha var. Fakat, söz konusu baskının künyesinde ‘ikinci baskı’ yazıyor. Anıt Yayıncılık’ın bastığı kitabın kapağında Cennetin Doğusu (daha büyük olarak) ve Cennet Yolu (parantez içine alınarak, alt-başlık şeklinde) birlikte yazılmıştır ve bu iki ismin kapakta bir arada göründüğü tek baskı da bu nadir nüshadır aslında… Bu durum, Anıt Yayıncılık’ın 1982 baskısının Altın Kitaplar’daki 1982 baskısından daha önce gerçekleşmiş olabileceğini düşündürdü bana. (Peki, buradaki gerçeği -1982 yılında iki yayınevi arasında ne olduğunu, ne yaşandığını- kim bilebilir? Anıt Yayıncılık romanı kaçak veya izinsiz olarak mı bastı, yoksa Gültekin’in yayınevi tercihi mi değişti birden bire, ne yaşandı, ne olup bitti bilemiyoruz.) Ardından -on yıl sonra, 1992’de- East of Eden, Nuriye Yiğitler’in çevirisiyle Oda Yayınları Dünya Klasikleri dizisinden bir kez daha basılıyor. Bu kitabın künyesinde de birinci baskı yazması ‘yayıncılık tarihi’ açısından çok ilginç gerçekten! 1990’lı yılların sonunda ise Altın Kitaplar tarafından gene Vahdet Gültekin’in çevirisiyle yayımlanmış çok çeşitli -bazıları iki cilt olmak üzere- East of Eden baskıları falan da var. Neyse…
Anıt Yayıncılık, 1982
2000’lerdeki duruma baktığımızda East of Eden, Türkçe’de Cennetin Doğusu adıyla hâlâ yeni baskılarını gerçekleştiriyor ve yayıncılık adına hâlâ etkili bir dolaşımı var. Kitap, önce Eylül 2004’te Remzi Kitabevi tarafından Derin Çizer ile Ömür Candaş’ın ortak çevirisiyle yayımlanmış ve 2012’de altıncı basıma ulaşmış. Sonrasında Sel Yayıncılık tarafından Roza Hakmen çevirisiyle 2017’den itibaren yayımlanan baskıların ardından İletişim Yayınları da aynı çeviriyi 2021’de yayımlamaya başlamış ve kitap Eylül 2026 tarihinde 10. baskısını gerçekleştirmiş. Böylece 1950’lerin Cennet Yolu’ndan bugünün Cennetin Doğusu’na uzanan çizgide, yalnızca kitap adı değil, çevirmenler ve yayınevleri de değişerek East of Eden’ın Türkiye’deki bibliyografik varoluşu da çeşitlenmiş oluyor. Eski nüshaların biçimsel özelliklerine (kapak tasarımı vb.) bakınca; güncel baskılarla aynı metnin yeniden ve yeniden yayımlanması, kitabın varoluşsal hafızasını da diri tutuyor bence… Bir de tabiî, tüm bunlar East of Eden’ın önemli bir efemeratik edebiyat arşivi ve koleksiyon öğesi olma niteliğini de üssel olarak arttırıyor!
İletişim Yayınları, 2021Sel Yayıncılık, 2017
Açık konuşmak gerekirse benim koleksiyonumda yer alan 1953 yayın tarihli Cennet Yolu nüshası sadece ilk baskı bir Steinbeck kitabı veya sıradan bir koleksiyon unsuru değil. Eşsiz bir efemera olarak görüyorum onu: İlk sayfasında -emin olamasam da- Vahdet Gültekin’in ıslak imzası var. ‘Emin değilim’ diyorum çünkü açık dijital noktalarda ve bilebildiğim nadir kitap arşivlerinde Gültekin’in doğrulanabilir bir imza görseline rastlayamadım. Fakat imzanın tarihini, el yazısı karakterini, mürekkebi ve derinlikli ithafın kitabın içeriğiyle kurduğu ilişkiyi düşündüğümde imzanın Vahdet Gültekin’e ait olduğunu hissediyorum. Ayrıca imzalı sayfadaki bu gizemli varoluş, bir efemera olarak onun kıymetini daha da arttırıyor zihnimde. Benim elimdeki nüshayı bu yüzden sıradan bir “eser” gibi değil, efemeratik arşivimde ve koleksiyonumda yer alan tarihsel bir tanıklık, bir “sahicilik belgesi” gibi görüyorum. Kitabın 1953’teki ilk baskısının üzerine, 31.7.1954 tarihinde düşülen ithaf yazısı şöyle: “Acaba hangi yoldur? Allah daima doğru yolda rehber versin.”
Türkiye Yayınevi, 1953 (Zafer Yalçınpınar Koleksiyonu’ndan…)
Efemeratik incelemelerde ve arşivde -hatta, diyebilirim ki evvel.org’un tamamında- yapmaya çalıştığım şey şu aslında: Bir esere kuru kuruya sahip olmak değil; onun hakikatinin özünü anlamak, bir duygunun koruyucusu veya taşıyıcısı olmak! Bunca yıl sonra -çekinmeden, açıkça- ifade ediyorum ki; evvel.org kapsamında yaşantılara veya bir eserin ânlarına dair bir hafıza alanı yaratarak, onları korumaya çalışıyorum.
Cennetin Doğusu’nun büyüklüğünü -kendi kendime- irdelemeye çalıştığımda kitabın bir koleksiyon değeri taşımasının yanı sıra, John Steinbeck’in hayatındaki belirleyici konumunun da öne çıktığını görüyorum. Steinbeck, 1951’de romanı yazmaya başlarken, editörü ve dostu Pascal “Pat” Covici’ye yazdığı notlarda, “Belki de şimdiye kadar yazdığım tek kitap bu!” diyor. Aslında Steinbeck’in “tek kitap” söylemindeki bu ısrarını poetik bir duruş olarak da tanımlayabiliriz: Çünkü Kaliforniya eyaletinin Salinas kasabasında geçen East of Eden, Steinbeck’in hayatının, ailesinin, çocuklarının, çektiği hakiki acıların büyük bir bütününü oluşturuyor. Bir de işin daha eski, daha derinde bulunan Habil-Kabil mitolojik katmanı var. Ezeli kardeşler çatışması, romandaki Trask ailesinin içine yerleşiyor; babanın sevgisi, kardeşler arasındaki rekabet, seçilme ve reddedilme, suçluluk ile kötülük tanımları eserle bütünleşmiş durumda.
Samuel Hamilton (1830-1904)
Tabiî ki, romanda ahlâki vicdanı ve saf insan erdemini tek başına sırtlayan Samuel Hamilton karakterini de unutmayalım: Steinbeck’in kendi öz dedesinden -ki gerçek hayattaki adı da Samuel Hamilton’dır- ilhamla var ettiği bu İrlanda kökenli yaşlı aile ferdi, verimsiz topraklarda kuyu açan, sessizce işe yarar icatlar yapan, yoksul ama ruhu çok güçlü bir bilge karakterdir. Trask ailesinin karanlık durumuna her temas ettiğinde orayı aydınlatan, sarsılmaz adalet ve hakikat arayışıyla romanın mihenk noktasını oluşturan Samuel, adeta emeğin ve kadim bilgeliğin sesidir. Kendi köklerine, o İrlandalı damarına dair romanda dile getirdiği, “İrlandalılara soru sorma çünkü sana cevap verirler!” sözü ne olursa olsun hakikati ifade etmenin yüceliğini işaret eder. İrlandalı Samuel’in varoluşu, yalanın ve günahın ortasında hile yapmadan durabilmenin, hakiki erdemin ta kendisidir. Bu nedenle East of Eden’ı, kutsal bir anlatıdan damıtılmış ve modern zamanlara geçirilmiş bir Kabil-Habil varyasyonu olarak okurken, Samuel Hamilton’ı da o trajedinin ortasındaki yegâne karakter olarak konumlandırmak elzemdir. Samuel Hamilton karakteri zihnimde -erdem kavramıyla birlikte- var oluyor hep, unutulmaz bir şekilde! Ayrıca, East of Eden odağında Steinbeck’in gerçek hayatındaki ‘kasaba yaşamı’na dair büyük bir tartışma bulunuyor. East of Eden yayımlandığında Salinas’ın bazı sakinleri Steinbeck’i yadırgamışlar. Çünkü kitapta yalnızca hayalî Trask ailesi yok; Steinbeck’in kendi ailesi, çocukluğunun Salinas Vadisi, tanıdığı insanlar, yerel alışkanlıklar ve kasabanın gündelik hayatı da romanın içine sızmış. Özellikle Hamiltonlar, Steinbeck’in anne tarafından ailesinin edebî bir yansımasını oluşturuyor. Steinbeck, East of Eden’ı yazarken eski Salinas gazetelerini karıştırmış, doğumları, ölümleri, evlilikleri, kilise haberlerini, yerel söylentileri ve sosyal hayatın küçük ayrıntılarını toplamış, kendi öz kasabasının efemerasını romanın hammaddesine dönüştürmüş. Sonra, kitap yayımlanıyor ve bazı insanlar romandaki yerlerini, hakiki yansımalarını fark ediyorlar. Özellikle yerel kasaba hayatının, kasaba ahlâkının ve o dönemde yaşayan bazı kişilerin veya ailelerin tanınabilir biçimde yer almasının Salinas’taki gerçek halka rahatsızlık verdiği çok açıktır. Steinbeck’in East of Eden’la kasabanın sırlarını açığa çıkardığını düşünenler oluyor ve Steinbeck’e karşı büyük bir tepki doğuyor falan… Mantıklı düşünelim: Aslında Steinbeck onların hayatını icat etmemişti ki; onların yaşantılarını da içeren bir roman kaleme almıştı sadece… Neyse…
Orjinal Afiş, 1955, ABD
East Of Eden’ın varoluşunu uzamsal olarak düşündüğümüzde sinema tarihine adını kazıyan -ve hızlı yaşayarak genç yaşında ölen- efsanevi aktör James Dean’e de temas ediyoruz: Elia Kazan’ın 1955 tarihli East of Eden filmiyle Steinbeck’in romanı başka bir maddî ve görsel biçime kavuşuyor. Cal Trask artık yalnızca romanda değil; James Dean’in o hırçın, melankolik yüzünde -ve oyunculuğunda da- yaşamaya başlıyor. Biraz derin tahayyül edersek, East of Eden belki de James Dean’in ölüm ânında bile etkili olmuştur, olabilir de! Çünkü James Dean, 30 Eylül 1955 tarihinde (henüz 24 yaşındayken) yeni satın aldığı Porsche 550 Spyder arabasıyla -Steinbeck’in romanında mekân olarak işlediği- Salinas kasabasında gerçekleştirilecek özel bir spor araba hız yarışına (Bkz: 1st Annual Salinas Optimist Club Road Sports Car Races) giderken yolda (Cholome mevkiinde) korkunç bir kaza sonucu ölüyor!
James Dean’in öldüğü kazanın olay yeri fotoğraflarından biri… (1955)
Orjinal Afiş, 1957, ABD (James Dean’in ölümünden sonraki gösterimler için tasarlanmıştır.)Netflix Dizisi Tanıtım Görseli, 2026
Şimdilerde – bu yazıyı tamamlamamdan yaklaşık iki gün sonra, 1 Ekim 2026 tarihinde- East of Eden bu kez Netflix’te yedi bölümlük bir dizi olarak yayımlanacak. Dizinin yaratıcısı, senaristi ve yapımcısı Zoe Kazan, James Dean’in oynadığı filmin yönetmeni olan Elia Kazan’ın öz torunu! Yani Steinbeck’in hikâyesi önce dedenin zihninden geçip yetmiş bir yıl sonra da torunun senaryosu sayesinde yeni nesil izleyicilerle buluşacak. Uluslararası kaynaklardan okuduğum kadarıyla East of Eden‘ın hikâyesi de genişliyormuş; yedi bölümlük bu yeni uyarlamada romanın bütününe daha fazla alan açılıyormuş ve özellikle Cathy Ames karakteri merkezde olacakmış. Florence Pugh’nun canlandıracağı Cathy, Steinbeck’in o eski Kabil-Habil anıştırmasının içinden bugüne doğru yeniden çıkmaya hazırlanıyormuş…
Bir köşede Kabil ve Habil mitolojisi; başka bir köşede Trask ailesi ve onun yanı başında Samuel Hamilton’ın sarsılmaz erdemi; bir başka yerde James Dean’in hırçın yüzü; sonra Vahdet Gültekin’in ilk sayfaya bıraktığı o hakiki ithaf; en sonunda aynı hikâyenin yetmiş bir yıl sonra başka bir Kazan’ın elinde yeniden kurulacak olması… İşte size sahici bir şiir ve “imgesel alan derinliği!”
En baştaki iddiamı -bu kısa yazıya sonuç olarak- tekrar etmekte fayda görüyorum: Efemeratik edebiyatın ve kitap koleksiyonu heveskârlığının özü şudur: Büyük anlatıların ve ideolojilerin kendisini değil, onların yaşama temas ettikleri benzersiz -ve belki de biricik- ânları biriktirmek, saklamak ve korumak!
‘Şiir’in Ece Ayhan tarafından ‘tarihsel bir avadanlık’ olarak tanımlanmasının sebebi de budur aslında: Çünkü “Ancak tarihtir ki yeniden yazılabilir!”
John Steinbeck & Robert Capa (Steinbeck’in ‘Rusya Günlüğü’ adlı kitabı için Moskova’daki bir otelde… 1947)
Fotoğrafı bizlerle paylaşan ve bize haber veren Sn. Arda Altuntaş ile Emir Alisipahi’ye çok teşekkür ederiz. Ayrıca bkz: Robert Capa, “Hafif Flu”, Çev: Arda Altuntaş, 1. Baskı, 2020, Espas Yayınları
“Les raisins de la colère” (Gazap Üzümleri), John Steinbeck Çevirenler: Marcel Duhamel & M.-E. Coindreau 1955, Gallimard, “le livre de poche” (Cep Kitapları Serisi No. 44-45)
Ed Ricketts, John Steinbeck’in “Sardalye Sokağı” ve “Tatlı Perşembe” adlı eserlerinde yer alan laborant (Doc) karakterinin gerçek hayattaki karşılığıdır. Ricketts, Kaliforniya’nın Monterey Körfezi’nde yaşayan bir deniz biyoloğudur ve ilham verici davranış, buluş ve düşünceleriyle Steinbeck’in yaşamını etkileyerek kitaplarına önemli bir karakter olarak yansımıştır. Tuhaf bir olay sonucunda 1948’de vefat eden Ricketts’a ithafen John Steinbeck, “The Log From The Sea of Cortez” adlı eseri kaleme almıştır ve kitabın girişine de Ed Ricketts’ın yaşamı ile ilginç görüşlerini içeren uzun bir makale eklemiştir. Kitap, 1967 yılında Halk Kitabevi tarafından ‘Çılgın Dünyadan Uzak’ ismiyle Türkçe’de yayımlanmıştır. (Çeviren: Öznur Özer) Ed Ricketts ile John Steinbeck’in dostluğuna dair daha detaylı bilgilere İngilizce olarak aşağıdaki adreslerden ulaşabilirsiniz. (Zy)
(…) “… Şimdi taşı kaldırmak ve altındaki böcekleri görmek istiyorsun. İnsan fazilet arar… Ta ki bu faziletin tatbik edildiği noktaya varıncaya kadar. (…)” (…) “Bana tacı zorla kabul ettirenler bana hiçbir şey vermek niyetinde değiller.” “Oh, nihayet anlıyorsun. Gerçekten korkanların sinik dedikleri insan tipi olmaya başlıyorsun. Yani dönmeyen bir tekerlek, çiçeksiz bir bitki olduğunu anlıyorsun.” (…) “Ticaretin birinci ödevi talep yaramak, ikincisi ise bu talebi karşılamaktır. İnsanlara ihtiyaçları olduğu söylenmeseydi birçok şeyler yapılamazdı. İlaçlar, kozmetikler ve deodorantlar vesaire. Otomobilin lüzumsuz bir israf olduğunu, insanları ihtiyaçları olmayan ulaştırma araçları için boşu boşuna borca sktuğunu söyleyebilir misiniz? Bunun doğru olduğunu onlar da, siz de bilseniz bunu otomobil isteklilerine söyleyemezsiniz.” (İletişim Yay., 1. Baskı, 2022, ss. 82-84) (…)
John Steinbeck / Pippin IV’ün Kısa Süren Saltanatı Kapak (ve Şömiz) Görüntüleri (Zafer Yalçınpınar Koleksiyonu’ndan…) (Görselleri büyütmek için üzerlerine tıklayın…)
John Steinbeck / Pippin IV’ün Kısa Süren Saltanatı Remzi Kitabevi, İlk Baskı,1963 Kapak, Şömiz ve Cilt Görüntüleri (Zafer Yalçınpınar Koleksiyonu’ndan…) (Görselleri büyütmek için üzerlerine tıklayın…)
John Steinbeck Pippin IV’ün Kısa Süren Saltanatı, Çev: Rasih Güran İletişim Yay., 1.Baskı, 2022, s.116
(…) Tertemiz eşarplı kadınlar mutfak penceresine sohbete kulak veriyordu. Sohbet bir süre sonra dış politikaya geldi. Sorular net ve keskindi.
Çiftçilerden biri, “Sovyetler, Meksika’ya kredi vermeye ve askerî yardım yapmaya kalksa, bunu da demokrasinin yayılmasını engellemek için yaptığını açıklasa Amerikan devletinin tepkisi ne olurdu?” diye sordu.
Bir süre düşündükten sonra, “Herhalde savaş ilan ederdi,” dedik.
Çiftçi de, “Peki siz sınır komşumuz Türkiye’ye kredi verdiniz ve bunu sistemimizin yayılmasını engellemek için yaptığınızı söylediniz. Ama biz size savaş açmadık,” dedi. (…)
John Steinbeck (1948) “Rusya Günlüğü”, Çev: Deniz Keskin İletişim Yay., 2022, 1. Baskı, s.108
(…) Korniyçuk da, Poltarazki de askerlik yapmış oldukları için onlara bölgede yaşanan çatışmalarla ilgili sorular sorduk. Poltarazki bize unutulması güç bir şey anlattı. Almanların ileri karakollarından birine saldırmak üzere görevlendirilmiş bir koldaymış. Karakola ulaşmaları o kadar uzun sürmüş ve kar o kadar çok, soğuk o kadar keskinmiş ki, oraya vardıklarında elleri ayakları kaskatıymış.
“Savaşmak için kullanabileceğimiz tek bir şey kalmıştı,” diyordu. “O da dişlerimizdi. O zamandan beri rüyalarıma giriyor. Çok korkunç bir olaydı.” (…)
John Steinbeck (1948) “Rusya Günlüğü”, Çev: Deniz Keskin İletişim Yay., 2022, 1. Baskı, s.110-111
John Steinbeck‘in “Gazap Üzümleri” adlı eserinin 1965 tarihli Ankara Başkent Yayınevi baskısı… (Çeviren: Emel Harunoğlu) Kapak Tasarımı: Fahri Karagözoğlu & Karabet Boyacı Çeviri Dizisinin Editörü: Hakkı Bigeç
John Steinbeck “Asiler Otobüsü”, Çev: Berrak Göçer, Sel Yay., 2. Baskı, s.66
Asiler Otobüsü‘nün “Macera Yolcuları” adıyla Ekicigil Yayınları tarafından gerçekleştirilen 1955 tarihli ilk baskısı. Kapak Kompozisyonu: Samim Utkun Çeviren: Fikret Arıt
“Bu kitapta John Steinbeck’in 1936’da “Toz Çanağı” sırasındaki göçmen tarla işçilerinin kötü durumu üzerine yazdığı yedi ayrıntılı rapor bir araya getirilip Dorothea Lange ve diğerlerinin fotoğraflarıyla birlikte sunulmuştur. Steinbeck Kaliforniya’daki gecekonducu kamplarını ve Hoovervilles’i gezerek bir zamanlar güçlü ve bağımsız olan ama perişan bir hale düşürülen çiftçiler hakkında unutulmayacak tasvirler yaratmıştır. Bir araştırmacı gazetecinin merakı ve öfkesi, altın çağındaki bir yazarın anlatım gücüyle birleşip, Gazap Üzümleri’nin gerçek ve dokunaklı köklerini oluşturan ve başlı başına bir Amerikan klasiği olarak uzun zamandır takdir gören Hasat Çingeneleri’ni meydana getirmiştir.” (Tanıtım Metni’nden…)
(…) Siz de benim gibi muhtemelen hiç Amerikalı hobo tanımamışsınızdır, ama Jack London ve John Steinbeck’in kitaplarından çok okumuşsunuzdur hikayelerini. Amerika’nın tarıma dayalı sisteminin endüstriye dönüşmesi esnasında ortaya çıkan göçebe işçiler…
Amerikalı bir hobo tanımamış olmamıza rağmen, aslında biraz gayret edersek geçmişimizde, eski mahalle hayatımızda bazı hobo benzeri insanların varlığına tanıklık ettiğimizi anımsarız. Örneğin çocukluğumun semtindeki bir abimiz vardı ki, o benim için tam bir Türkiş hobo idi. Joe lakaplı bu abinin adı Şevki An idi. Kendisinin kendisine taktığı sıfat ise Tanrının Gizli Şerifi… (…)
Benim için Kasım 2019’un getirdiği en güzel, en anlamlı kitap ‘Krizantemler’ orjinal adıyla yayımlanan John Steinbeck öyküsü olsa gerek… Koleksiyonumda bulunan ve Memet Fuat’ın çevirdiği (1953, 1963, 1985 baskı tarihli) üç nüshadan ‘Kasımpatları’ adıyla bildiğim bu öykünün yeni baskısı İnka Yayınları tarafından yayımlandı. Carmen Bueno’nun ‘pastoral, narin ve armonik’ canlandırmalarıyla (illüstrasyonlarıyla) zenginleşen öykünün yeni çevirisini -sıkı dostumuz- Ayberk Erkay gerçekleştirmiş. Yeni baskının arka kapak yazısından bir bölüm şöyle:
“Adaletsiz bir toplumda yaşama tutunmaya çalışan, haksız düzenle uyuşamayan bireylerin öykülerini anlatan John Steinbeck, Krizantemler adlı öyküsünde de benzer bir mücadeleyi sürdüren insanların hayatlarına ışık tutuyor. Steinbeck edebiyatının bütün özgün çizgilerini yansıtan Krizantemler, birçoklarına göre, yazarın öyküleri arasında zirvede yer alıyor…”
‘Krizantemler’ adlı öykünün gücünü, titiz çevirisini ve armonik çizimleri birlikte düşündüğümde, koleksiyon değeri taşıdığını fark ettiğim bu özel baskıyı mutlaka edinmenizi öneriyorum.
(…) Annemle babam için anlattıkların çok ilgimi çekti. Kimse anne ve babasından benim gördüğüm bağlılığı görmemiştir. Kasaba halkı yaptığımı çılgınlık ve beğenmezlik olarak görüyordu. Onların bu tutumu anne ve babama acı vermiş olmalı. Bir aydın olarak yaşamımı yazarlıktan kazanma olasılığının milyonda bir olduğunu biliyorlardı. At yarışları bile para kazanmak için daha elverişli bir yol. Birkaç yıl önce babamla ilgili bir olay öğrendim. Seni ilgilendirir sanıyorum. İlk kitabım çıktığı zaman bizim oradan birkaç kişiyi kitaptan almaya zorlamış. Başaramamış. Biliyorsun o zamanlar yılın birkaç ayını Pacific Grove’da geçiriyorduk. Oraya gitmiş. Bay Holman’a dükkânında satması için birkaç kitap almasını önermiş. Kitabın adı “Altın Kupa” demiş. Bay Holman, eğer istek olursa sipariş verebileceğini, satılıp satılmayacağını bilmeden kitapları getirtip dükkânda tutma tehlikesini göze alamayacağını söylemiş. Yıllar sonra Bayan Holman her kitabımı aldı. Hem de herbiri için 78 dolar ödeyerek. Oysa başta kitaplarım 2 ya da 3 sente satılıyordu. Bay Holman’ı kitap beğenisi olmadığı için suçlardı hep. Babamın kitaplarımın satılması için böylesine çalışması beni çok şaşırttı. Başaramaması önemli değil. (…)
John Steinbeck 13 Mart 1953, New York “Mektuplarda Bir Yaşam”, Çev: Sevim Gündüz Sel Yayıncılık, Aralık 2018, s. 282
